Kiedy urząd musi zapewnić Ci bezpłatnego tłumacza, a kiedy nie

To obowiązek urzędu, nie Twój wniosek

Punktem wyjścia jest jeden przepis — 13 § förvaltningslagen. Ustęp pierwszy brzmi:

„En myndighet ska använda tolk och se till att översätta handlingar om det behövs för att den enskilde ska kunna ta till vara sin rätt när myndigheten har kontakt med någon som inte behärskar svenska."

Warto wyjąć z niego trzy rzeczy.

Po pierwsze, obowiązek leży po stronie urzędu. Przepis mówi, co urząd ma zrobić — „ska använda tolk" — a nie o co masz wystąpić. To urząd ma posłużyć się tłumaczem i to urząd go angażuje.

O koszcie ten przepis nie mówi nic. Nie mówi też nic żaden inny przepis tej ustawy: w całym jej tekście, od 1 § do 49 §, nie ma podstawy do obciążenia osoby prywatnej kosztem tłumaczenia. Państwo opisuje dziś tę usługę jako finansowaną publicznie — w komunikacie Regeringskansliet z 30 marca 2026 mowa o zbadaniu, kiedy możliwe jest „att avgiftsbelägga offentligt finansierad tolk", czyli o wprowadzeniu opłaty za tłumaczenie w postępowaniach urzędowych. O tym projekcie piszemy na końcu tekstu.

Po drugie, przepis obejmuje dwie różne rzeczy: posłużenie się tłumaczem (tolk) oraz zadbanie o przetłumaczenie dokumentów (översätta handlingar). Ta druga część bywa pomijana, a dotyczy pism, których nie rozumiesz.

Po trzecie — i to jest warunek rozstrzygający — obowiązek nie jest bezwarunkowy. Powstaje „om det behövs för att den enskilde ska kunna ta till vara sin rätt", czyli wtedy, gdy jest to potrzebne, żebyś mógł lub mogła bronić swoich praw. Sama nieznajomość szwedzkiego nie kończy sprawy, tylko ją otwiera, i nie ma w tym przepisie prawa do wyboru konkretnego tłumacza.

Potrzebę ocenia w pierwszej kolejności urząd — ale jego ocena nie jest poza kontrolą. 13 § jest sformułowany jako obowiązek („ska"), a sposób prowadzenia sprawy przez urząd podlega nadzorowi JO, o czym piszemy niżej.

Ustęp drugi tego samego paragrafu rozciąga ten obowiązek „under samma förutsättningar" — na tych samych warunkach — na kontakt z osobą, której niepełnosprawność poważnie ogranicza zdolność widzenia, słyszenia lub mówienia. Urząd ma wtedy posłużyć się tłumaczem „och göra innehållet i handlingar tillgängligt", czyli także udostępnić treść dokumentów.

Formalnego wniosku o tłumacza ustawa nie przewiduje. W praktyce warto jednak dać urzędowi znać o potrzebie możliwie wcześnie i na piśmie — po to, żeby urząd mógł swój obowiązek wykonać na czas, a nie po to, żeby o cokolwiek prosić.

Gdzie ten obowiązek nie sięga

Förvaltningslagen zaczyna się od wyznaczenia własnego zakresu (1 §): „Denna lag gäller för handläggning av ärenden hos förvaltningsmyndigheterna och handläggning av förvaltningsärenden hos domstolarna" — ustawa dotyczy prowadzenia spraw przez urzędy oraz spraw administracyjnych w sądach. Z tego przepisu oraz z 3 § i 4 § wynikają dwa ograniczenia, o których lepiej wiedzieć, zanim się na 13 § powołasz.

Bank, pracodawca, wynajmujący, ubezpieczyciel czy firma windykacyjna nie są urzędami. 13 § ich nie dotyczy.

Są też obszary działania samych urzędów, w których ten przepis nie obowiązuje. 3 § wyłącza stosowanie 9 § ust. 2 oraz 10–49 §§ — a więc i 13 § — w „brottsbekämpande verksamhet", czyli w działalności zwalczającej przestępczość, u Kustbevakningen, Polismyndigheten, Skatteverket, Säkerhetspolisen, Tullverket oraz u prokuratury. Niezależnie od tego 4 § stanowi, że jeżeli inna ustawa lub rozporządzenie zawiera przepis odbiegający od förvaltningslagen, stosuje się tamten przepis.

To nie znaczy, że w tych sytuacjach tłumacza nie będzie. Znaczy tylko tyle, że nie będzie wynikał z 13 § — i że pytanie o podstawę trzeba postawić od nowa, wobec przepisów regulujących dane postępowanie.

U lekarza podstawa jest inna

Opieka zdrowotna ma własną regulację. Patientlag nie posługuje się w tym miejscu słowem „tolk" — opisuje skutek, który ma zostać osiągnięty:

• •3 kap. 6 § ust. 1: „Informationen ska anpassas till mottagarens ålder, mognad, erfarenhet, språkliga bakgrund och andra individuella förutsättningar." Tło językowe odbiorcy jest więc jednym z kryteriów wprost wymienionych w ustawie.
• •3 kap. 7 § ust. 1: „Den som ger informationen ska så långt som möjligt försäkra sig om att mottagaren har förstått innehållet i och betydelsen av den lämnade informationen." Obowiązek dotyczy zrozumienia, nie samego wypowiedzenia.
• •3 kap. 7 § ust. 2: „Informationen ska lämnas skriftligen om det behövs med hänsyn till mottagarens individuella förutsättningar eller om han eller hon ber om det." Informację masz prawo dostać na piśmie, jeśli o to poprosisz. Uwaga na zakres: przepis mówi o formie pisemnej, a nie o języku pisma.

Kto odpowiada za dostępność tłumacza, wskazuje Socialstyrelsen: „Regionen eller den vårdgivare som regionen har avtal med ansvarar för att det finns en tolk tillgänglig när en patient behöver det". Socialstyrelsen zaznacza przy tym, jak prawo do tłumacza rozkłada się na sytuacje: „Patienter med vissa funktionsnedsättningar, till exempel hörselskadade och blinda, har alltid rätt att få en tolk. Den rättigheten gäller även när en patient behöver tolk i ett talat språk för att kunna ta till vara sin rätt". Przy języku mówionym warunek „för att kunna ta till vara sin rätt" zostaje więc taki sam jak w urzędzie. Osobną instytucją jest tolktjänst för vardagstolkning: Patientlag 1 kap. 9 § odsyła w tej sprawie do hälso- och sjukvårdslagen (2017:30) i tej drogi ten tekst nie omawia.

Strona 1177 opisuje, jak to wygląda w praktyce. Uwaga: 1177 ma treść krajową i regionalne wstawki, a szczegóły — zwłaszcza zasady odwoływania wizyt — różnią się między regionami. Poniżej tylko część krajowa.

• •Przesłanki są dwie, nie jedna: „Du kan vid behov få en tolk om du inte pratar svenska eller har svårt att förstå informationen på svenska". Druga obejmuje osobę, która po szwedzku mówi, ale nie nadąża za informacją — na przykład medyczną. To nie jest ta sama sytuacja co brak znajomości języka i warto o niej pamiętać. 1177 dodaje, że dotyczy to obu rodzajów wizyt: „Det gäller både vid besök hos hälso- och sjukvården och tandvården" — sama patientlag nie obejmuje stomatologii prowadzonej „enligt tandvårdslagen (1985:125)" (1 kap. 3 §), ale strona Socialstyrelsen cytowana wyżej odnosi się wprost do „hälso- och sjukvården och tandvården".
• •Zgłoś potrzebę tłumacza już przy umawianiu wizyty i podaj język: „Tala om att du behöver språktolk när du bokar ditt besök".
• •Za samo tłumaczenie nie płacisz. 1177 na osobnej stronie „Så fungerar vården i Sverige – Lättläst": „Du betalar ingenting för tolkhjälp".
• •Odwołaj wizytę, jeśli nie możesz przyjść. „I en del regioner får du betala kostnaden för tolken om du inte avbokar". Reguła jest regionalna i 1177 mówi wprost, co z tym zrobić: „Hur avbokningen går till varierar mellan regionerna. Fråga vårdpersonalen vad som gäller" — zapytaj przy umawianiu wizyty, jaki jest tryb odwołania w Twoim regionie, i zapamiętaj odpowiedź.
• •Tłumacz przekłada przede wszystkim mowę, nie pisma: „Tolkar översätter i de flesta fall bara det som sägs, inte skriven text".
• •Dziecko nie powinno tłumaczyć. 1177 stawia to wprost: „Barn ska inte tolka i vården". Rodzina i znajomi nie mają tystnadsplikt; tłumacz ma — „Tolken har tystnadsplikt".

Tłumacz jest związany tajemnicą

Lag (1975:689) om tystnadsplikt för vissa tolkar och översättare wyznacza w 1 § krąg objętych tajemnicą. Są to tłumacze, którzy:

1. 1.„anlitas av en myndighet eller ett annat organ som utövar verksamhet för vars fullgörande staten eller en kommun svarar" — są angażowani przez urząd albo inny podmiot wykonujący zadanie, za które odpowiada państwo lub gmina (z gminami zrównane są regiony i związki gmin, 1 § ust. 2);
2. 2.„genomgått sådan prövning som föreskrivs av regeringen eller den förvaltningsmyndighet som regeringen bestämmer" — zdali egzamin przewidziany przez rząd lub wskazany przez niego urząd;
3. 3.„yrkesmässigt anlitas vid överläggning mellan en misstänkt i ett brottmål och hans eller hennes försvarare eller i övrigt vid förberedande av en misstänkts försvar" — są angażowani zawodowo przy rozmowie podejrzanego z obrońcą lub przy przygotowaniu obrony.

Warunki są alternatywne, nie łączne — ustawa spina punkty spójnikiem „eller". Wystarczy, że spełniony jest jeden z nich.

Sam zakaz stoi w 2 § ust. 1: tłumacz „får inte obehörigen röja vad han eller hon under uppdraget har fått veta om en enskilds personliga förhållanden eller om yrkeshemlighet, affärsförhållande eller förhållande av betydelse för landets försvar". Przepis obejmuje tego, kto zlecenie wykonuje lub już wykonał („Den som fullgör eller har fullgjort uppdrag som tolk eller översättare enligt 1 §"), a zdanie następne rozciąga go dalej: „Detta gäller även den som är eller har varit anställd som tolk eller översättare".

Warunek, który zostaje razem z tym przepisem — i zmienia podstawę, nie ochronę. 2 § ust. 2: „I det allmännas verksamhet tillämpas i stället bestämmelserna i offentlighets- och sekretesslagen (2009:400)". W działalności publicznej zamiast powyższego zakazu stosuje się więc przepisy o jawności i tajemnicy. Tłumacz pracujący dla urzędu jest objęty tajemnicą tak czy inaczej; zmienia się tylko to, który akt ją nakłada.

Praktyczny wniosek jest jeden. Tłumacz, którym posługuje się urząd albo publicznie finansowana opieka zdrowotna, jest związany tajemnicą. Członek rodziny czy znajomy, który przyszedł pomóc — nie jest.

Czy tłumacz w urzędzie musi być auktoriserad

W sprawie prowadzonej przez urząd — nie. 13 § nie stawia żadnego wymogu co do kwalifikacji tłumacza; mówi tylko tyle, że urząd ma się tłumaczem posłużyć, i nie daje prawa do żądania tłumacza autoryzowanego. Inne postępowania mogą mieć własne przepisy — działa tu 4 §, opisany wyżej. Kammarkollegiet zaznacza zresztą, że nie nadzoruje tego, „hur myndigheter använder sig av tolk eller översättare". Warto natomiast wiedzieć, co ten tytuł oznacza i co da się sprawdzić samodzielnie.

Auktoriserad tolk to tytuł nadawany przez Kammarkollegiet; to ten urząd odpowiada w Szwecji za autoryzację tłumaczy.

Kammarkollegiet prowadzi publiczny rejestr, ale rejestr ten obejmuje dwie różne kategorie i samo znalezienie w nim nazwiska niczego jeszcze nie przesądza. Urząd pisze: „Här kan du söka efter en auktoriserad tolk eller en utbildad tolk", i tłumaczy różnicę: „En auktoriserad tolk har genomgått ett kvalificerat yrkesprov och står under tillsyn av Kammarkollegiet. Auktoriserad tolk är en skyddad yrkestitel". Utbildad tolk ukończył natomiast „en sammanhållen tolkutbildning på universitet eller inom folkbildningen". Sprawdzając kogoś w rejestrze, patrz więc na kategorię, nie na samą obecność. Urząd zaznacza też, że sam nie pośredniczy w zlecaniu tłumaczeń.

Na stronie o nadzorze Kammarkollegiet dodaje, że tytuł jest chroniony: „Den som obehörigen utger sig för att vara auktoriserad tolk eller translator kan dömas till böter, eftersom det är skyddade yrkestitlar".

Jeżeli uważasz, że tłumacz autoryzowany wykonał zadanie nieprawidłowo, można złożyć do Kammarkollegiet anmälan. Jeśli postępowanie wykaże naruszenie przepisów, urząd może wydać ostrzeżenie (varning), a w poważniejszych przypadkach cofnąć autoryzację; decyzja podlega zaskarżeniu do sądu.

Granice tej drogi urząd wylicza sam i są wyraźne: „Kammarkollegiet har bara tillsyn över auktoriserade tolkar eller translatorer. Vi har inte tillsyn över utbildade tolkar eller andra yrkesverksamma tolkar och översättare. Vi har inte heller tillsyn över hur myndigheter använder sig av tolk eller översättare eller hur tolkförmedlingar bedriver sin verksamhet". Urząd nie prowadzi też sprawy w imieniu osoby prywatnej i w pierwszej kolejności zaleca zwrócić się do samego tłumacza oraz do pośrednika (förmedling) z reklamacją zlecenia.

Gdzie się zwrócić, gdy zabrakło tłumacza — w kolejności

Gdy sprawa jest urzędowa

• •Napisz najpierw do urzędu prowadzącego sprawę. 6 § ust. 2 förvaltningslagen: „Myndigheten ska lämna den enskilde sådan hjälp att han eller hon kan ta till vara sina intressen" — pomoc ma być udzielona w zakresie odpowiednim ze względu na rodzaj sprawy, Twoją potrzebę pomocy i działalność urzędu, oraz „utan onödigt dröjsmål". Ten przepis sięga dalej niż 13 §: zgodnie z 1 § ust. 2 zasady dobrej administracji z 5–8 §§ obowiązują „även i annan förvaltningsverksamhet", a więc także poza prowadzeniem konkretnej sprawy.
• •Tłumacz i pośrednik — reklamacja zlecenia, zgodnie z zaleceniem Kammarkollegiet.
• •Kammarkollegiet — tylko wobec tłumacza autoryzowanego i tylko w granicach opisanych wyżej.

Gdy sprawa dotyczy opieki zdrowotnej

• •Najpierw sam świadczeniodawca. Patientlag 11 kap. 2 a §: „Vårdgivaren ska snarast besvara klagomål från patienter och deras närstående. Klagomålen ska besvaras på lämpligt sätt och med hänsyn till klagomålets art och den enskildes förmåga att tillgodogöra sig information". Odpowiedź ma więc uwzględniać Twoją zdolność przyswojenia informacji — a w tej mieści się także bariera językowa. Kolejność nie jest tu zresztą tylko uprzejmością — patrz warunek przy IVO niżej.
• •Patientnämnden. Patientlag 11 kap. 1 §, który odsyła do lagen (2017:372) om stöd vid klagomål mot hälso- och sjukvården: komisja ma pomagać pacjentom i osobom bliskim w przedstawieniu skargi i uzyskaniu odpowiedzi od świadczeniodawcy, a także pomagać zwrócić się do właściwego urzędu.
• •
  IVO (Inspektionen för vård och omsorg). Patientsäkerhetslag (2010:659) 7 kap. 10 § ust. 1: „Inspektionen för vård och omsorg ska efter anmälan pröva klagomål mot hälso- och sjukvården och dess personal". JO wymienia IVO wśród organów, do których można się zwrócić oprócz JO — „Förutom JO finns ett antal andra myndigheter som man kan vända sig till om man vill framföra klagomål" — i pisze: „Enskilda kan klaga på vård och socialtjänst till IVO".

  Zanim tam napiszesz, warto znać trzy warunki i jeden termin.

  • •Kto może złożyć (7 kap. 10 § ust. 2): „Anmälan får göras av den patient som saken gäller eller, om patienten inte själv kan anmäla saken, en närstående till honom eller henne".
  • •Kolejność jest warunkiem prawnym, nie grzecznością. Obowiązek zbadania powstaje, „om berörd vårdgivare har fått möjlighet att fullgöra sina skyldigheter enligt 3 kap. 8 b §" (7 kap. 11 § ust. 1) — a więc dopiero wtedy, gdy świadczeniodawca miał szansę odpowiedzieć na skargę. Jeśli tej szansy nie miał, IVO może przekazać sprawę jemu albo komisji pacjenckiej (7 kap. 12 §).
  • •Zakres obowiązku jest wąski. 7 kap. 11 § ust. 1 wymienia trzy kategorie ciężkich spraw, w tym „händelser i samband med hälso- och sjukvård som allvarligt och på ett negativt sätt påverkat eller hotat patientens självbestämmande, integritet eller rättsliga ställning". Poza tymi kategoriami IVO badać może, ale nie musi: „Inspektionen för vård och omsorg får utreda klagomål även om förutsättningarna i första stycket inte är uppfyllda".
  • •Termin — dwa lata. „Inspektionen för vård och omsorg får avstå från att utreda klagomål om händelsen ligger mer än två år tillbaka i tiden" (7 kap. 11 §). Liczy się data zdarzenia; jeżeli leży ono ponad dwa lata wstecz, IVO może odmówić zbadania sprawy.

Gdy chodzi o samo postępowanie urzędu — JO (Riksdagens ombudsmän)

Zakres nadzoru wyznacza 14 § ustawy 2023:499: „Under ombudsmännens tillsyn står, om inget annat anges i 15 §, 1. statliga och kommunala myndigheter" — i dalsze trzy punkty. Klauzula „om inget annat anges i 15 §" nie jest ozdobna: 15 § wyłącza spod nadzoru m.in. rząd i ministrów, justitiekanslern oraz członków samorządowych organów stanowiących („ledamöter av beslutande kommunala församlingar").

Zgłosić może każdy — „Vem som helst kan göra en anmälan", a JO dodaje: „Du måste inte heller vara personligen berörd av det du anmäler". Zgłoszenie jest bezpłatne: „Det är helt gratis att anmäla till JO". Urząd wylicza jednak dwie osobne listy ograniczeń i obie trzeba przeczytać przed wysłaniem pisma.

Pierwsza („Tänk på att JO"): JO nie może zmienić wyroku ani decyzji, nie może przyznać odszkodowania i nie bada skarg „mot exempelvis privata företag, föreningar eller politiker". To ostatnie ma tu bezpośrednie znaczenie: prywatne biuro tłumaczeń nie jest adresatem skargi do JO. W sprawach opieki zdrowotnej JO wymienia IVO wśród innych organów nadzoru. W osobnym bloku („Viktigt att känna till") uprzedza przy tym o dwóch rzeczach: „Det är vanligt att JO inte utreder anmälan" oraz „Det finns andra tillsynsmyndigheter för flera av de områden som JO granskar".

Druga lista („JO utreder vanligtvis inte heller din anmälan om"): zgłoszenie anonimowe oraz „händelsen ägde rum för mer än två år sedan". Ta druga przesłanka ma podstawę ustawową w 32 §: „En ombudsman bör inte ta upp förhållanden som ligger mer än två år tillbaka i tiden, om det inte finns särskilda skäl". Liczy się data zdarzenia: jeżeli leży ono ponad dwa lata wstecz, JO co do zasady sprawy nie podejmie — chyba że przemawiają za tym szczególne powody. Praktyczny skutek jest prosty: ze zgłoszeniem nie należy zwlekać. Ten sam wniosek dotyczy IVO, gdzie termin jest tej samej długości.

Te dwie listy warto zestawić z jeszcze jednym faktem: zgłoszenie do JO staje się allmän handling — pismem znajdującym się u organu, którego udostępnienia może żądać każdy. JO opisuje skutek: „Det innebär att vem som helst har rätt att ta del av anmälan inklusive eventuella bilagor och de uppgifter i handlingarna som inte omfattas av sekretess" — dostępne staje się więc to, czego nie chroni tajemnica, a nie automatycznie całość. Poza tym, jeżeli JO wszczyna postępowanie, urząd lub urzędnik dowiaduje się, kto zgłoszenie złożył. Anonimowość nie jest tu obejściem — patrz lista druga.

Projekt, o którym warto wiedzieć — opłata za tłumacza

30 marca 2026 rządowi przekazano raport SOU 2026:23 „Tolkavgift och förbud mot barntolkning". To projekt, nie prawo — nie obowiązuje i może nie wejść w życie w tym kształcie. Proponuje się w nim m.in.:

• •obowiązkową opłatę za tłumacza przy prowadzeniu spraw urzędowych, dla osób wpisanych do szwedzkiego rejestru ludności (folkbokförda) co najmniej sześć lat, w wysokości 400 koron, pobieraną raz na sprawę;
• •opłatę wyłącznie przy tłumaczeniu języków mówionych;
• •wyłączenia — m.in. sprawy dotyczące bezpośrednio dziecka oraz sprawy w opiece zdrowotnej, stomatologii i socialtjänsten;
• •nową ustawę o zakazie posługiwania się dziećmi jako tłumaczami.

Proponowana data wejścia w życie ustawy i rozporządzenia o opłacie: 1 stycznia 2028. Runda konsultacyjna (remiss) jest zamknięta — odpowiedzi instytucji są już opublikowane na stronie Regeringskansliet. Projekt nie został uchwalony; dopóki to się nie zmieni, opisany wyżej stan prawny obowiązuje bez zmian.

Jeśli Twoja sprawa zakończyła się decyzją i zastanawiasz się nad terminami odwoławczymi, to osobny temat — omawiamy go w tekście na blogu „Jak czytać pismo z urzędu i dlaczego terminy mają znaczenie".

Przepisy się zmieniają — przy własnej sprawie sprawdzaj aktualny stan u urzędu, którego ona dotyczy. Ten tekst opisuje rodzaj sytuacji, nie konkretną sprawę: to, czy w danym postępowaniu tłumacz jest potrzebny, ocenia w pierwszej kolejności urząd, który je prowadzi. Jeżeli ten temat dotyczy Twojej sytuacji, możesz skontaktować się ze Sveassist.